Gökyüzünde herkesce tanınan 2 temel göksel obje vardır. Bunlardan biri Güneı
diıeri ise Ay’dır. Hemen hepimiz bu iki gök cismini çok iyi biliriz. Hayat
kaynaıımız olan Güneı’i gündüzleri, Ay’ı da geceleri çok rahat bir ıekilde
görürüz. Ay’ın evrelerini rahatlıkla takip edebiliriz. Güneıin doıuıu, batııı veya
Dolunay’lı bir gece bizlere enfes bir görsel ıölen gibi gelir. Astrologlar olarak
Tutulmaların etkilerini iyi biliyoruz, fakat bu tutulmaların astronomik bilgileri
çoıu astroloji öırencisi tarafından yeterince iyi bilinmiyor. Bu sebeple bu yazıda
sadece Tutulma olayını astronomi bilgileri ile anlatmaya çalııtım.
Kısaca geçmiıe bakacak olursak, atalarımız her ıeyin deıiıtiıi, hareket ettiıi bu
dünyada kendilerine deıiımeyen, referans olarak alabilecekleri bir takım
dayanak noktaları aramıılar. Çünkü varlıklarını sürdürebilmenin yegane ıartının
bulundukları yere uyum saılamalarına baılı olduıunu iyi biliyorlardı. Bu noktada
en rahat izleyebildikleri Güneı ve Ay onlar için bir kaynak oldu. Güneı’in ve Ay’ın
hareketlerine göre yaıamlarını düzenlemek isteyen toplumlar bu gök cisimlerinin
hareketlerinin düzenli kayıtlarını tutarak bu hareketlere göre düzenlenmiı
takvimler hazırlamıılar. Tabi bu arada bu iki gök cisminin dünya üzerindeki
etkilerinin de kayıtlarını tutmuılar.
Buraya kadar her ıey güzel, fakat gökyüzünde arada sırada gerçekleıen bir olay
var ki, bu zaman zaman tarihin akııını deıiıtirecek olaylara bile sebep olmuı:
Tutulmalar. Artık günümüzde ilkokulda öırenmeye baıladııımız tutulmaların
eski çaılarda toplum üzerinde çok korkulan bir etkisi vardı. Yakın tarihimize
kadar böyle zamanlarda kurbanlar kesilir ve dualar edilirdi. Bunlar arasında en
önemlisi Güneı Tutulması zamanlarıydı. Eski çaılarda ve tarihin deıiıik
dönemlerinde tutulmaların bilgisine sahip olan rahiplerin, kralların veya kötü
niyetli kiıilerin bu bilgilerini halk üzerindeki güçlerini pekiıtirmek veya
kendilerine çıkar saılamak amacıyla bir fırsat gibi kullandıklarını da günümüze
ulaıan kaynaklardan öıreniyoruz.
Gündüz vaktini geceye çeviren bu olay insanlar üzerinde olumsuz bir etki
yaratsa da bazıları bu duruma bir açıklık getirmeye çalıımıılar. Tutulmaların
sebeplerini araıtıran bilim adamları bu olayın gökyüzündeki tanrıların
kızgınlıkları sonucu deıil, belirli bir takım koıulların oluımasına baılı olarak
meydana geldiklerini fark ettiler. Bu olayın rastgele bir ıekilde vuku bulmadııını
yaptıkları gözlemler ve hesaplamalar sonucu bulan bilim adamları bir tutulmanın
zamanının, yerinin ve tutulmanın süresinin önceden bilineceıini de gösterdiler.
Hatta tutulmaları kendi içlerinde sınıflandırdılar. Buna göre Güneı Tutulmasını
Tam, Parçalı ve Halkalı Tutulma olarak üçe ayırdılar. Tutulmalar öylesine önemli
olaylardı ki eskiden Çin’de bir tutulmanın zamanını tam olarak bilemeyen
astronomların cezalandırıldııı yazar. Bu tutulmaların açıklamalarına geçmeden
önce gökyüzünde neler oluyor da bir tutulma meydana geliyorı Bir tutulma
olayının gerçekleımesi ne gibi ıartlara baılıı Bu sorulara bir açıklama getirmek
ve tutulmanın ne olduıunu öırenmeliyiz.
Güneı sistemimizde Dünya, Güneı ve Ay birbirlerine belirli bir açı
yapmaktadırlar. Aynı hizada deıildirler. Ay’ın Dünya’nın yörüngesine olan açısı
50 9′ dır. Bu açı nedeniyle Dünya, Ay ve Güneı, Ay’ın Dünya’nın etrafındaki her
dönüıünde tam olarak aynı doırultuda bulunmazlar. Bu sebeple her ay bir
tutulma oluımaz. Öyle olsaydı Ay bir yıl içinde Dünya’nın etrafında 12 defa
döndüıü için her Dolunay ve Yeniay’da bir tutulma olurdu. Astronomların
hesaplarına göre bir yılda en az iki, en fazla da beı Güneı tutulması olabiliyor.
Gerçekte Güneı sabit kaldııı için hareketli olan Dünya ve Ay’dır. Dolayısıyla
Dünya’nın yörünge düzlemiyle Ay’ın yörünge düzlemi iki yerde kesiıirler, bu
kesiıme noktaları Ay Düıümleri noktalarını oluıturur.
Dünyadan bakılınca Güneı sanki gökyüzünde hareket ediyormuı gibi görünür.
ııte Güneı’in izlediıi bu yola Ekliptik denir. Bu bilgiler ııııında Ay’ın ekliptiıin
altındaki hareketini tamamlayıp ekliptiıin üzerine doıru harekete baılayacaıı
noktada her iki yörünge birbirlerini kesiyor gibi görünür bu noktaya Kuzey Ay
Düıümü denir. Ay hareketine devam eder ve artık ekliptiıin alt bölgesine doıru
ilerleyeceıi noktada bir kesiıme daha olur ki buna da Güney Ay Düıümü
diyoruz.
Dünya’nın ve Ay’ın yörüngeleri gerçekte asla birbirlerinin üzerlerinden
geçmezler. Aksi olsaydı bir çarpııma kaçınılmaz olurdu. Dünya ile Ay arasında
350.000 km – 400.000 km arasında deıiıen bir mesafe vardır. Açı farkından
dolayı bunlar farklı yerlerde hareketlerine devam ederler sadece bu açı farkının
olmadııı iki nokta vardır yani Dünya’nın ve Ay’ın yörüngelerinin aynı açıda
oldukları yerlerde böyle bir kesiıme varmıı gibi gözükür.
Buraya kadar tutulmalar hakkında öırendiklerimiz, bir tutulmanın olabilmesi için
Güneı, Dünya ve Ay’ın açısal olarak aynı hizada bulunmaları gerektiıi ve aynı
hizada bulundukları yerin de Ay Düıümleri Noktaları veya yakınlarında olması
gerekliliıidir.
Güneı Tutulması; Ay’ın Dünya ile Güneı arasına girmesiyle ve Güneı’in önünü
kapatarak Güneı ııınlarının Dünya’ya ulaımasını engellemesi sonucu meydana
gelir.
Ay Tutulması ise; Dünya’nın Ay ile Güneı’in arasına girerek Güneı ııınlarının Ay’a
ulaımasını engellemesi sonucu olur.
Tam, halkalı ve parçalı olmak üzere üç tip Güneı tutulması vardır. Bir Güneı
tutulmasının tam veya halkalı oluıu Ay’ın Dünya’ya uzaklııı ile belirlenirken,
parçalı oluıu Ay, gözlem yeri ve Güneı arasındaki açıyla, bir baıka deyiıle, her
üçünün tam olarak aynı doırultuda bulunmamasıyla ilgilidir.
Peki ıimdi nasıl oluyorda Ay bu küçücük haliyle koskoca Güneı’i kapatabiliyor
ve onu görmemizi engelleyebiliyor. Astronomlara göre Ay, Güneı’ten 400 kat
daha küçük olmasına karıın Dünya’ya Güneı’ten yaklaıık olarak 400 kat daha
yakın olduıu için biz onları hemen hemen aynı büyüklüktelermiı gibi
gözlemleriz. Halbuki bu bir göz yanılmasıdır. Gerçekte Ay ve Güneı’in
büyüklükleri arasında çok fark vardır.
Yine Astronomi bilgilerine göre Ay, Dünya çevresinde basıklııı az da olsa elips
ıeklindeki bir yörüngede hareket ettiıi için Dünya’ya olan uzaklııı her an
deıiımektedir. Kimi zamanlarda yakınlaımakta ve daha büyük görünmekte kimi
zaman yörüngesi nedeniyle uzaklaımakta ve daha küçük görünmektedir.
Bu sebeple eıer tutulma anında Ay Dünya’ya yeteri kadar yakınsa, Ay’ın
görünen çapı Güneı’in görünen çapından büyük olur, Güneı diskinin tamamı Ay
tarafından örtülür ve Tam Tutulma meydana gelir. Aksi takdirde Güneı diskinin
tamamı Ay tarafından örtülemez, diskin sadece iç kısmı örtülür ve bir Halkalı
Tutulma oluıur. Bazen de Ay ve Güneı’in konumları öyledir ki, Ay, Güneı diskinin
ancak bir kısmını örter. Bu durumda da Parçalı Tutulma meydana gelir. Tam ve
halkalı tutulmaların tam olarak gerçekleıme evresinden önceki ve sonraki
dönemlerinde de parçalı tutulma evresi bulunur. Kimi zaman halkalı baılayan bir
tutulma daha sonra bir Tam Güneı Tutulmasına ve sonrasında tekrar Halkalı
Güneı Tutulmasına dönüıebilir.
Ay’ın yarıçapı Dünya’nınki ile karıılaıtırıldııında çok küçük olduıundan,
Dünya’nın tamamı Güneı Tutulması sırasında Ay’ın Güneı’i örtmesiyle yarattııı
gölgesinin içine girmez. Bu nedenle bir Güneı tutulması Dünya üzerinde ancak
belirli bölgelerden görülebilir. Halbuki Ay Tutulması’nda durum böyle deıildir. Ay
tutulması o anda gece olan yerlerin tümünden gözlenebilir. Ay tutulmalarında
Dünya, Ay ile Güneı’in arasına girer ve Dünya’nın gölgesi Ay’ın tamamını
perdeleyebilecek kadar büyük olur.
Yörüngeleri nedeniyle iki gök cismi daha Dünya ile Güneı arasına girmektedir.
Bunlardan biri Merkür diıeri ise Venüs’tür. Bu iki gezegen dünyadan çok uzak
oldukları için Güneı’in önünden geçerlerken Ay gibi Güneı’in tamamını
kapatamazlar. Hatta böyle zamanlarda Güneı’in muazzam ıııkları arasında
görünmez olurlar.
Tam Güneı tutulması diıer tutulma türlerine göre çok daha önemlidir.
Astronomlar açısından, tam tutulmada Güneı’in tamamı Ay tarafından birkaç
dakika için örtüldüıünden, bu sırada yapılacak gözlemlerden Güneı’in dıı
atmosfer tabakaları, özellikle de koronanın fiziıi hakkında önemli bilgiler elde
edilir.
Bir tam Güneı tutulması anında , hava birden soıur ve gökte yıldızlar
görünmeye baılar, gök koyu mavi bir renk alır. Tam tutulma anında Güneı’in
kenarına denk gelmiı bir Güneı patlaması geliıiyorsa bu patlamayı da izleme
ıansı olur.
Son olarak bir de tutulmalarla ilgili olarak Saros Döngüsü olarak bilinen bir
konudan bahsetmek gerekiyor. Ay düıümü burçlarda yılda ortalama olarak 19
derece geriye doıru hareket eder. Güneı’in ve Ay’ın her 19 yılda bir zodyakın
aynı noktasında kavuıtukları hesaplanmııtır. Geriye doıru hareket eden Ay
Düıümü ile Güneı ve Ay yaklaıık olarak 223 kavuıum yaptıktan sonra yani 18 yıl
10 gün sonra tekrar aynı noktada bir tutulma olduıu hesaplanmııtır. Bu
durumda bu süreyi bir tutulmanın olduıu günkü tarihe eklediıimizde elde
ettiıimiz tarihte de bir tutulma ile karıılaıırız. Zaman olarak aynı saatte olmaz
çünkü Güneı’in ve Ay’ın yörüngelerindeki hareketleri farklılıklar gösterir. Zaten
18 yıl 10 gün sürenin yukarıda belirtmediıim yaklaıık olarak 8 saat 9 dakika 35
saniyelik bir kısmı da var ve bu yüzden tutulma zamanı deıiıebilir. Yine yapılan
hesaplar neticesinde 54 yıl 1 ay sonra tutulmanın yaklaıık olarak yine aynı
zamanda meydana geldiıi bulunmuıtur.